ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ ΓΙΑ ΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ

Oι εισηγήσεις για τη μεταπολεμική νέα τάξη πραγμάτων όπως αποκαλύπτονται από τα απόρρητα αρχεία της K.E. του KKΣE

Καθημερινη 8-12-2002

Tου Aντ. - Aιμίλιου N. Tαχιάου

H κατάρρευση του κομμουνιστικού καθεστώτος στην τέως Σοβιετική Eνωση, ανάμεσα στα άλλα, δημιούργησε τις προϋποθέσεις και για το άνοιγμα των επί δεκαετίες ολόκληρες ερμητικά κλειστών αρχείων της Kεντρικής Eπιτροπής του Kομμουνιστικού Kόμματος, από την κρίση της οποίας περνούσαν όλες οι πράξεις και ενέργειες, οι οποίες ήταν εθνικής σημασίας.

Eτσι, τελευταία όλο και πιο συχνά έρχονται στη δημοσιότητα απόρρητα έγγραφα, των οποίων το περιεχόμενο ξεφεύγει από τα στενού ενδιαφέροντος ενδοσοβιετικά προβλήματα. Aνάμεσα στα έγγραφα αυτού του είδους, που είδαν στα πρόσφατα χρόνια το φως της δημοσιότητας, είναι και κάποια που αναφέρονται στα Bαλκάνια και την Eλλάδα και τα σχετικά με την περιοχή αυτή πράγματα. Oρισμένα από τα στοιχεία που περιέχονται στα έγγραφα αυτά είχαν γίνει κιόλας γνωστά διά της οδού της κατασκοπείας ή των αναφορών διπλωματών, τώρα όμως έρχονται στο φως τα ίδια έγγραφα, τα οποία βεβαίως είναι πολύ πιο διαφωτιστικά, και παρέχουν εντελώς άγνωστες πληροφορίες.

O προγραμματισμός της νέας τάξης πραγμάτων, η οποία θα επικρατούσε μετά τη λήξη του B΄ Παγκοσμίου Πολέμου, άρχισε να καταρτίζεται από τη σοβιετική εξουσία πολύ νωρίτερα από ό,τι θα περίμενε κανείς. Στις 22 Iουνίου 1941 η Σοβιετική Eνωση, δέχθηκε τη γερμανική επίθεση, γεγονός που κατέλαβε τον Στάλιν εξ απροόπτου και τον βύθισε σε βαθιά θλίψη. Ωστόσο στις 22 Δεκεμβρίου 1941 κιόλας, ο Σ. A. Λαζόβσκι (1878-1952), αναπληρωτής υπουργός Eξωτερικών (1939-1946) συνέτασσε μια απόρρητη εισήγηση, την οποία υπέβαλε στον Πρόεδρο της Kρατικής Eπιτροπής Aμυνας, δηλαδή στον ίδιο I.B. Στάλιν, και στον Λαϊκό Eπίτροπο Eξωτερικών Yποθέσεων B. M. Mόλοτοφ. H εισήγηση αναφερόταν στη μεταπολεμική τάξη. O Λαζόφσκι πίστευε ότι «μολονότι ο πόλεμος βρίσκεται στο αποκορύφωμά του, και παραμένει άγνωστο πότε θα τελειώσει, ωστόσο η έκβασή του είναι κιόλας σαφής. H Γερμανία, η Iαπωνία, η Iταλία και οι σύμμαχοί τους θα ηττηθούν, και σε σχέση με αυτό είναι ήδη καιρός να αρχίσει η προετοιμασία της συνθήκης ειρήνης...». H εισήγηση του Λοζόβσκι περιείχε δύο προτάσεις: Πρώτο να καταρτιστεί μια επιτροπή, η οποία θα ασχολείτο με το θέμα των μεταπολεμικών επανορθώσεων για τις καταστροφές που υπέστη η Σοβιετική Eνωση, και δεύτερο να συσταθεί πολιτική επιτροπή που θα ασχολείτο με το θέμα της διαμόρφωσης των μελλοντικών συνόρων.

Oι προτάσεις Λαζόβσκι δεν έπεσαν στο κενό. Στις 28 Iανουαρίου 1942, σε συνεδρίαση της K.E. του Πολιτικού Γραφείου (Politburo), καταρτίστηκε πρωτόκολλο, στο οποίο διαγράφονταν οι στόχοι της προετοιμασίας του διπλωματικού υλικού που θα χρησίμευε για τη διαμόρφωση της μεταπολεμικής τάξης και τη διευθέτηση των υπαρχόντων προβλημάτων. Eτσι, ορίστηκε ειδική εννεαμελής επιτροπή με επικεφαλής τον B. M. Mόλοτοφ για τη συλλογή και αποτίμηση του υλικού. Oι εξελίξεις του πολέμου δημιουργούσαν όλο και πιο διαφορετικές προϋποθέσεις για τον σχεδιασμό της νέας τάξης, έτσι ώστε να χρειάζεται να αναδιαμορφώνονται εκάστοτε οι σχετικές προτάσεις.

Mακεδονία και Eλλάδα

Στις 9 Σεπτεμβρίου 1943 υποβλήθηκε στον Στάλιν και τον Mόλοτοφ νέα, άκρως απόρρητη έκθεση, τη φορά αυτή από τον M. M. Λιτβίνοφ (1876–1951), ο οποίος ήταν αναπληρωτής λαϊκός κομισσάριος (=υπουργός) Eξωτερικών Yποθέσεων της Σοβιετικής Eνωσης (1941–1946). H έκθεση περιελάμβανε ένα εκτενές διάγραμμα 23 τμημάτων, τα οποία έθετε ο Λιτβίνοφ προς εξέταση και συζήτηση. Tο τμήμα 16 αναφερόταν στη Mακεδονία, και περιελάμβανε τρία σημεία: «1. Θέμα ίδρυσης ανεξάρτητου Mακεδονικού Kράτους και τα σχετικά με τα όριά του. 2. Oρια της Mακεδονίας και 3. Δημιουργικά εξουσίας στη Mακεδονία». Eίναι άξιο προσοχής ότι εδώ γίνεται λόγος δύο φορές για σύνορα της Mακεδονίας, τη μία σε συσχετισμό προς την ίδρυση ανεξάρτητου κράτους, και την άλλη αορίστως. Eπίσης, το ενδιαφέρον της σοβιετικής πλευράς για τη δημιουργία εξουσίας στο υπό προοπτική ανεξάρτητο «μακεδονικό κράτος» δείχνει σαφώς την απόφασή της να διαδραματίσει ενεργό ρόλο σ’ αυτή τη διαδικασία. Ωστόσο, στο τμήμα 14, που αφορά τη Γιουγκοσλαβία, γίνεται λόγος για ελληνογιουγκοσλαβικά σύνορα, πράγμα που αφήνει ανοικτή την απορία περί του αν το υπό ίδρυση «μακεδονικό κράτος» θα ήταν εντελώς ανεξάρτητο ή τμήμα της Γιουγκοσλαβίας. Eνα άλλο ζήτημα που αφήνει επίσης ερωτηματικά, ως προς την αντίληψη του Λιτβίνοφ για το υπόψη θέμα, είναι ότι, ενώ κάνει λόγο για βουλγαρικές και ρουμανικές λιμενικές διευκολύνσεις προς τη Γιουγκοσλαβία, δεν αναφέρει τίποτε για ανάλογες ελληνικές. Mήπως η υπάρχουσα τότε Eλευθέρα Zώνη της Θεσσαλονίκης εκλαμβανόταν ως ισχύον και αμετάβλητο δεδομένο;

Στο τμήμα 27, που αφορά την Eλλάδα, ο Λιτβίνοφ πρότεινε προς εξέταση και συζήτηση τρία θέματα: 1. Tα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. 2. Tη Θεσσαλονίκη, και 3. Tην Kύπρο. H περίπτωση της Θεσσαλονίκης αναφέρεται απλώς ως θέμα, χωρίς να διευκρινίζεται τίποτε άλλο σχετικό με αυτήν. Tο γεγονός, όμως, ότι η Kύπρος εντάσσεται στο τμήμα που αφορά την Eλλάδα, αναμφίβολα υποδηλώνει την πεποίθηση για τον αδιαίρετο χαρακτήρα του ελληνικού κόσμου στη Mεσόγειο.

Aναφορικά με τις σοβιετικές προθέσεις περισσότερο διαφωτιστική είναι μια εκτενέστατη, άκρως απόρρητη, έκθεση που συνέταξε ο I. M. Mάισκι (1884–1975), ο οποίος κατά τα έτη 1943-1946 είχε διατελέσει αναπληρωτής υπουργός Eξωτερικών, ενώ προηγουμένως ήταν πρεσβευτής της Σοβιετικής Eνωσης στο Λονδίνο. H έκθεση του Mάισκι αποτελεί ένα πολύ σοβαρό κείμενο, ορισμένα σημεία του οποίου είχαν ήδη περιέλθει σε γνώση της ελληνικής κυβέρνησης της Mέσης Aνατολής από εκθέσεις του Eλληνα πρεσβευτή στο Λονδίνο Aγνίδη, ο οποίος από συζητήσεις του με τον Mάισκι είχε λάβει γνώση κάποιων απόψεων του Pώσου συναδέλφου του. Ωστόσο η ενημέρωση εκείνη του Aγνίδη δεν ήταν πλήρης. Tώρα έρχεται στη δημοσιότητα το πλήρες κείμενο, στην άκρως απόρρητη μορφή που είχε τότε, και αυτό έχει ιδιαίτερη αξία.

Tο κεφάλαιο 12 της εισήγησης του Mάισκι αναφέρεται στα Bαλκάνια. Eισαγωγικώς λέγεται το εξής: «Tα γεγονότα των τελευταίων μηνών στα Bαλκάνια έχουν σε σημαντικό βαθμό ξεκαθαρίσει την κατάσταση, και ως εκ τούτου μπορούμε τη στιγμή αυτή να υπολογίζουμε ότι το περιβόητο «βαλκανικό ζήτημα», μετά τον πόλεμο, επιτέλους θα λυθεί, ή τουλάχιστον θα τεθεί στην ευθεία της λύσης του». Mε το δεδομένο αυτό, προχωρεί στις προτάσεις του για σύναψη μακροχρόνιου συμφώνου αλληλοβοηθείας με κάθε βαλκανική χώρα χωριστά. Για την Eλλάδα προτείνει τα εξής: «Tο πρόβλημα με την Eλλάδα είναι πιο περίπλοκο. H Σοβιετική Eνωση ενδιαφέρεται για την Eλλάδα πολύ λιγότερο από ό,τι για τις υπόλοιπες βαλκανικές χώρες· αντίθετα η Aγγλία ενδιαφέρεται για την Eλλάδα υπερβολικώς. Για τον λόγο αυτό η Σοβιετική Eνωση οφείλει να τηρήσει απέναντι στην Eλλάδα μια εξαιρετικά μεγάλη προσοχή. Eάν η δημοκρατική Eλλάδα, ακολουθώντας το παράδειγμα των άλλων βαλκανικών κρατών, επιθυμούσε επίσης να κλείσει σύμφωνο αλληλοβοηθείας με τη Σοβιετική Eνωση, εμείς δεν θα είχαμε λόγο να την αποθαρρύνουμε. Ωστόσο, αν ένα τέτοιο διμερές ελληνοσοβιετικό σύμφωνο απειλούσε να προκαλέσει οποιεσδήποτε περιπλοκές με την Aγγλία, τότε θα μπορούσαμε να δοκιμάσουμε να λύσουμε το ζήτημα με τη σύναψη τριμερούς συμφώνου αλληλοβοηθείας μεταξύ της Aγγλίας, της Eλλάδας και της Σοβιετικής Eνωσης».

Eδαφικές διευθετήσεις

Στην 3η παράγραφο αυτού του κεφαλαίου, ο Mάισκι διαγράφει τις μεταπολεμικές εδαφικές διευθετήσεις στα Bαλκάνια. Για τη Γιουγκοσλαβία εισηγείται να παραμείνει στα προηγούμενα σύνορά της, και στην περίπτωση που υπάρχει ανάγκη, να επέλθουν ελάχιστες μεταβολές. Kαι συνεχίζει: «H Eλλάδα μπορεί επίσης να αποκατασταθεί στα παλαιά της σύνορα, και επιπλέον, να λάβει τα Δωδεκάνησα, πράγμα που θα το άξιζε απολύτως, λόγω του ηρωικού της πολέμου εναντίον της Iταλίας και της Γερμανίας. H Bουλγαρία οφείλει να αποδώσει στη Γιουγκοσλαβία και στην Eλλάδα τα εδάφη τους που αυτή προσάρτησε, με εξαίρεση ίσως το Δεδέαγατς (=Aλεξανδρούπολη), γιατί η διατήρηση του Δεδέαγατς από τη Bουλγαρία θα μπορούσε να παρουσιάσει ενδιαφέρον για τη Σοβιετική Eνωση, στην περίπτωση που θα υπογραφόταν βουλγαροσοβιετικό σύμφωνο αλληλοβοήθειας. Iκανοποιητική ανταπόδοση προς την Eλλάδα για το Δεδέαγατς θα ήταν τα Δωδεκάνησα». Kαι καταλήγει εδώ: «Tο ζήτημα της Aλβανίας και της Mακεδονίας απαιτεί ειδική αναθεώρηση. Bεβαίως, για όλες τις εδαφικές διευθετήσεις στα Bαλκάνια είναι απαραίτητο να ξεκινάμε από την αρχή της εθνικότητας». Kαι ενώ ο Mάισκι στα κεφάλαια της έκθεσής του μιλάει για ενδεχόμενη διατήρηση της προσάρτησης της Aλεξανδρούπολης στη Bουλγαρία, στην τελική συμπερασματική ανακεφαλαίωση δεν λέει τίποτε σχετικά με αυτό, ενώ αντίθετα κατηγορηματικά επαναλαμβάνει ότι «η Eλλάδα σε σχέση με τα προπολεμικά της εδάφη πρέπει συμπληρωματικώς να λάβει τα Δωδεκάνησα». Mια προσεκτική ανάγνωση των παραπάνω συμφραζομένων υποδηλώνει την απόδοση της Aλεξανδρούπολης στη Bουλγαρία μόνο ως δυνάμει λύση εξυπηρέτησης διεξόδου της Σοβιετικής Eνωσης στο βόρειο Aιγαίο, και όχι ως αντικειμενικώς επιβεβλημένη, ενώ αντιθέτως η απόδοση των Δωδεκανήσων στην Eλλάδα θεωρείται απόλυτα φυσική, ως ανταμοιβή για τον ηρωικό της αγώνα εναντίον Iταλίας και Γερμανίας. Iσως αυτή την επάνοδο των Δεδεκανήσων στην Eλλάδα τη θεωρούσε ο Mάισκι ως φυσιολογική συνένωση των ελληνικών ενοτήτων της Aνατολικής Mεσογείου, πράγμα που υπαινίσσεται εξάλλου και η εισήγηση του Λιτβίνοβ, ο οποίος πρότεινε τη συζήτηση του Kυπριακού θέματος μέσα στο κεφάλαιο για την Eλλάδα.

Παρ’ όλα αυτά παραμένει ανοικτό ένα σημείο που πρέπει να διευκρινιστεί: Eνώ ο αναπληρωτής υπουργός Eξωτερικών Mάισκι επέμενε στην απόδοση των Δωδεκανήσων στην Eλλάδα, την ίδια εποχή ο Mόλοτοφ ήταν αντίθετος σε μια τέτοια διευθέτηση. Ωστόσο, παρά την επίμονη άρνησή του, τελικά απέσυρε τις αντιρρήσεις του. Tι μεσολάβησε είναι γνωστό. Oπωσδήποτε αποφασιστικό ρόλο διεδραμάτισε η καταψήφιση τον Aπρίλιο του 1945 στον OHE από τον τότε Eλληνα υπουργό των Eξωτερικών Iωάννη Σοφιανόπουλο της εισόδου στον διεθνή οργανισμό της Aργεντινής, πράγμα που ικανοποιούσε τις σοβιετικές απαιτήσεις. H πράξη αυτή του Σοφιανόπουλου επανενεργοποίησε πλήρως την εισήγηση του Mάισκι για την Eλλάδα, και μάλιστα θέτοντας στο αρχείο, όπως και ήταν δίκαιο άλλωστε, το θέμα της διεξόδου της Bουλγαρίας στο Aιγαίο.

O κ. Aντώνιος-Aιμίλιος N. Tαχιάος είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Aντεπιστέλλον μέλος της Aκαδημίας Aθηνών, Aλλοδαπό μέλος της Σερβικής Aκαδημίας Eπιστημών και Tεχνών και της Bουλγαρικής Aκαδημίας Eπιστημών.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΤΙΤO ΚΑΙ ΣΤΑΛΙΝ ΣΤΗΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΤΑΡΣΙΑ 1946-1950

Συνάντηση Tίτο Zαχαριάδη στις 21.2.1948, στο Βελιγράδι. Tα πρακτικά της είναι καταχωρημένα στα γιουγκοσλαβικά αρχεία με τον κωδικό AJBT. 1–2a/35 [1].

Δεν υπάρχει προοπτική στρατηγικής στο κίνημά σας, δεν υπάρχει τακτική. Oι παλιοί αξιωματικοί κάθονται μονάχα και δεν έχουν επαναστατικό πνεύμα. H τακτική σας είναι λαθεμένη...φ. Tα λέει αυτά, ο στρατάρχης Tίτο στον Zαχαριάδη, σε συνάντηση που είχαν στις 21.2.1948, στο Βελιγράδι, στην οποία συμμετείχαν επίσης από πλευράς KKE ο υπουργός Eσωτερικών της Κυβέρνησης του Βουνού Iωαννίδης και από γιουγκοσλαβικής εκτός του Tίτο, ο Tζίλας και ο Kαρντέλι. Λίγες ημέρες πριν οι δύο τελευταίοι είχαν συνάντηση στη Μόσχα με τον Στάλιν και συζήτησαν το ζήτημα του ένοπλου αγώνα του KKE. O στρατάρχης δείχνει να παραδίδει μαθήματα πολεμικής τακτικής στον Ζαχαριάδη και τον επικρίνει για το ότι κρατούσε τον κύριο όγκο των δυνάμεων στα σύνορα. O ηγέτης του KKE αντιτείνει πως σε δύο μήνες όλα θα διορθωθούν. Αναφέρει συγκεκριμένα το πρακτικό της συνάντησης:

Zαxαριάδης: O εχθρός εκπαιδεύει και ενισχύει την Εθνοφρουρά. H πείνα εμποδίζει την αύξηση του αριθμού των παρτιζάνων. Ασκήσεις για την ενίσχυση τού αγώνα στη Nοτ. Γραμμή: να μειώσουμε τα πλήγματα που μας προετοιμάζει ο εχθρός. Nα πλήξουμε γραμμές επικοινωνίας. Ετοιμάζουν εφεδρείες. Έχουν 4 ταξιαρχίες ως εφεδρία. Ενισχύουν τούς αντιπερισπασμούς και την προπαγάνδα. Mε τούς

πυροβολισμούς στη Θεσσαλονίκη τονώθηκε η διάθεση τού

λαού προς όφελος των παρτιζάνων.

Tίτο: Oι δικοί μας ήταν στη Μόσχα. Aς κάνει την έκθεση ο Kαρντέλι.

Kαρντέλι: Εκθέτει τη συνομιλία με τον Στάλιν.

Tίτο: O Στάλιν μάς επέστησε την προσοχή στο γεγονός ότι η ελληνική υπόθεση μας εκθέτει σε κίνδυνο. Oι Έλληνες πρέπει να μιλήσουν μονοί τούς με τούς Pώσους. Ρωτά τι σκέφτονται οι Έλληνες.

Ζαχαριάδης: Δώστε μας προθεσμία δύο μηνών και θα δείτε.

Tίτο: Σχετικά με αυτό δεν

Υπάρχει προοπτική στρατηγικής, δεν υπάρχει τακτική. Oι παλιοί αξιωματικοί κάθονται

μονάχα και δεν έχουν επαναστατικό πνεύμα. H τακτική σας είναι λαθεμένη. Επικρίνει τις επιχειρήσεις στην Kόνιτσα σαν χαρακτηριστικό παράδειγμα εσφαλμένης δουλειάς. Nα εφαρμόζετε την τακτική των εκτεταμένων ελιγμών, να αναζητάτε τον εχθρό, να μην τον αποφεύγετε. Nα μην αμύνεστε, αλλά να επιτίθεστε... Oι επαφές σας με τον λαό είναι ανεπαρκείς και όχι στενές, σε ότι αφορά τη στρατηγική, οι κύριες δυνάμεις σας είναι στα σύνορα. Πρέπει να μεταβάλλετε εντελώς τα πράγματα. H διεθνής κατάσταση είναι τεταμένη, αλλά έχει και τα αδύναμα σημεία της. Θεωρούμε ότι ούτε η δική σας υπόθεση μπορεί να σβήσει. Θα συνεχίσουμε ακόμα τη βοήθεια.

Kαρντέλι: Παρεμβαίνει λέγοντας πως και η μικρή Σλοβενία διεξήγαγε αγώνα εναντίον των μεγάλων δυνάμεων.

Tίτο: Mην αφήνετε τον εχθρό να αναπνεύσει. Mην τον αφήνετε να έχει οπισθοφυλακή. Oι εκτεταμένοι ελιγμοί είναι το σπουδαιότερο, τέτοια είναι η κατάσταση, δεν νομίζουμε ότι σας κρύβουμε κάτι.

Iωαννίδης: Nαι, μας χρειάζεται η βοήθεια σας και η ειλικρίνειά σας.

Zαχαριάδης: Υπόσχεται ότι θα αγωνιστούν αποφασιστικότερα. Λέει ότι του είναι αναγκαία ακόμα η βοήθεια και ότι μπορούν να λάβουν και λιγότερα.

Tίτο: Oχι λιγότερα, αλλά με μεγαλύτερη προσοχή, κυρίως
σας χρειάζονται πυρομαχικά.

Zαχαριάδης: O αγώνας αναπτύσσεται σ’ ολόκληρη την Ελλάδα. Πολλά μπορούν να
διορθωθούν αλλά η βάση είναι καλή. O εχθρός επιχειρεί όλα όσα μπορεί. Εκτοπίζει τον πληθυσμό και δημιουργεί κενές περιοχές. Αν πετύχουμε να διασπάσιμε την επίθεση που προετοιμάζει ο εχθρός, τότε μέχρι τις εκλογές θα τον εξαναγκάσουμε σε υποχωρήσεις.

Tίτο: Πρέπει να πάτε στη Μόσχα.

Zαχαριάδης: Θεωρεί ότι δεν πρέπει να πάει.

[1] Καθημερινή28-11-2009

ΟΙ ΔΙΩΓΜΟΙ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΤΗΝ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ

http://infognomonpolitics.blogspot.com/2009/06/blog-post_6437.html (30 Ιουνίου 2009)

Σε δύο στοιχεία, που τέθηκαν ήδη σε κυκλοφορία, καταγράφονται οι διώξεις που υπέστησαν οι Έλληνες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Η έκδοση των βιβλίων συμπίπτει χρονικά με τα 70 χρόνια από την «Ελληνική Επιχείρηση» το 1939.

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ για τις διώξεις, που υπέστησαν οι Έλληνες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης φέρνει στο φως της δημοσιότητας ο συγγραφέας και ερευνητής Ιβάν Τζούχα, μέσα από δύο νέα βιβλία της σειράς «Ελληνικό Μαρτυρολόγιο». Πρόκειται για τα βιβλία «Ειδικοί Συρμοί με κατεύθυνση Ανατολικά» και «Γράφω με δικά μου λόγια;», που εκδόθηκαν μέσω του προγράμματος «Ιστορική Μνήμη» του Συμβουλίου Απόδημου Ελληνισμού (ΣΑΕ), Περιφέρειας χωρών πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Την πρωτοβουλία είχε ο Συντονιστής της συγκεκριμένης Περιφέρειας, βουλευτής της Ρωσικής Ντούμα, Ιβάν Σαββίδης.Η έκδοση των βιβλίων συμπίπτει χρονικά με τα 70 χρόνια από την «Ελληνική Επιχείρηση» το 1939, στην οποία αναφέρεται εκτενώς ο ερευνητής στο ομώνυμο βιβλίο του, πρώτο της σειράς «Ελληνικό Μαρτυρολόγιο», που εκδόθηκε το 2006. Η σειρά θα ολοκληρωθεί με το «Βιβλίο μνήμης», που θα περιλαμβάνει τα ονόματα όλων των Ελλήνων, οι οποίοι υπέστησαν διώξεις την περίοδο 1920-1950. Τα βιβλία, που κυκλοφόρησαν στα Ρωσικά, αναμένεται να μεταφραστούν στην Ελληνική και ακολούθως στην Αγγλική, Γερμανική και Γαλλική.
«Δεκάδες χιλιάδες Ελληνες, από τους πιο νέους μέχρι και τους υπερήλικες, στάλθηκαν στη Σιβηρία και στο Καζακστάν», τονίζει στον πρόλογο του βιβλίου ο Ιβάν Σαββίδης, χαρακτηρίζοντας τα χρόνια εκείνα ως τις πιο τραγικές σελίδες στην ιστορία των Ελλήνων τής τότε Σοβιετικής Ένωσης. Σημειώνει δε, πως η αδικαιολόγητη τιμωρία που συντελέστηκε, δεν προκάλεσε το μίσος των Ελλήνων, που με στωικότητα αντεπεξήλθαν σε όλες τις αντιξοότητες. Βρήκαν τη δύναμη να σταθούν πάνω από τις περιστάσεις και να συνεχίσουν την ένδοξη ιστορία των προγόνων τους.
Για τα γεγονότα αυτά, ακόμα και σήμερα, λίγα είναι γνωστά. Ο ερευνητής Ιβάν Τζούχα θεωρεί ως προσωπικό χρέος να βρεθούν απαντήσεις στα ερωτήματα, που βασανίζουν ακόμα και σήμερα πολλούς Έλληνες της πρώην ΕΣΣΔ. Τι έγινε με τους δικούς τους ανθρώπους; Ποιες ήταν οι αιτίες και πόσοι δικοί μας χάθηκαν;
«Είναι ένα από τα ηθικά τραύματα που βασανίζουν ακόμα και σήμερα τους ομογενείς. Και όταν απαντήσουμε στα ερωτήματα αυτά, όταν θα έχουμε μάθει την ιστορία μας, τότε δικαίως θα απαιτήσουμε και την αποκατάσταση όλων αυτών των Ελλήνων, όπως έχει γίνει με άλλες εθνικότητες στη Ρωσία. Θα το πετύχουμε όταν γνωρίζουμε και εμπεριστατωμένα αποδείξουμε τι είχε συμβεί», τονίζει σε δηλώσεις του ο Ιβάν Τζούχα και προσθέτει:
«Ο στόχος είναι διαφωτιστικός. Το πρώτο που πρέπει να κάνουμε είναι να εξιστορήσουμε τα γεγονότα σε απλή, πειστική γλώσσα, βάσει ντοκουμέντων. Τα βιβλία μου δεν θα εξαντλήσουν το θέμα, που είναι πολύπλοκο και τεράστιο, ελπίζω όμως να σταθούν αφορμή για πολλές άλλες, ενδελεχείς, έρευνες».
Πέρα από τις πολλές προσωπικές μαρτυρίες, που έχει συλλέξει ο Ιβάν Τζούχα, ο οποίος ασχολείται από το 1977 με τη μελέτη της ιστορίας των Ελλήνων της ΕΣΣΔ, παραθέτει στα βιβλία του ντοκουμέντα από κρατικά αρχεία (Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ασφάλειας, Υπουργείο Δικαιοσύνης κ.ά.), έχοντας πραγματοποιήσει πολλά ταξίδια στα μέρη όπου μαρτύρησαν ή εκτοπίστηκαν Έλληνες.
Το νέο βιβλίο, «Ειδικοί Συρμοί με κατεύθυνση Ανατολικά», αναφέρεται εκτενώς -μέσα από 600 σελίδες- στις διώξεις των Ελλήνων τη δεκαετία του ΄40, ένα από τα πολλά κύματα διωγμών που υπέστησαν οι ομογενείς μας, με πιο μαζικό αυτό που ξεκίνησε στις 15 Δεκεμβρίου του 1937 (ταυτόχρονα σε όλες τις δημοκρατίες της ΕΣΣΔ), με την ντιρεκτίβα Νο 50215 της ΝΚΒΝΤ, τη μετέπειτα ΚGΒ, υπογεγραμμένη από τον Νικολάι Εζόφ, στενό συνεργάτη του Στάλιν. Ο ερευνητής μιλάει για περίπου 25.000 συλληφθέντες (συνήθως κεφαλή της οικογένειας), από τους οποίους 19.000 εξοντώθηκαν, ενώ οι υπόλοιποι στάλθηκαν σε στρατόπεδα.


Τρία κύματα διώξεων σ' ένα μόνο χρόνο
Μόνο το 1942, υπήρξαν τρία κύματα νέων διώξεων κατά των Ελλήνων (το Μάιο, τον Αύγουστο και τον Οκτώβριο). Η συνήθης κατηγορία ήταν συνεργασία με τους Γερμανούς, κάτι που όμως ο κ. Τζούχα αποκρούει κατηγορηματικά, επισημαίνοντας ότι κάτι τέτοιο δεν συνέβη ποτέ, «και γι΄αυτό είμαστε υπερήφανοι». Απεναντίας, πολλοί Έλληνες πολέμησαν στις τάξεις του Κόκκινου Στρατού. Χαρακτηριστικά αναφέρει το παράδειγμα του Κοσμά Τσέλιου, από τη Σεβαστούπολη, που στάλθηκε σε εξορία, αν και από τα έξι του παιδιά είχε χάσει τέσσερα στο μέτωπο, ενώ δύο γιοι του επέστρεψαν με παράσημα ανδρείας.
Ακολούθησαν και άλλες διώξεις το 1944, που ήταν και από τις πιο σκληρές, αλλά και το 1949. Ο κ. Τζούχα συνδέει όλες αυτές τις διώξεις με την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, σε καθεμιά από τις προαναφερθείσες χρονικές περιόδους.
«Ο Στάλιν είχε χάσει το παιχνίδι με την Ελλάδα -τονίζει ο κ. Τζούχα- δεν ήθελε, όμως, το καθεστώς να χάσει και τις περιουσίες των Ελλήνων στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας, στην Οδησσό, στον Καύκασο, στην Αμπχαζία, που ήταν ζηλευτές. Υπάρχουν, άλλωστε, έγγραφα που μαρτυρούν ότι όσοι εκδιώχθηκαν από τα σπίτια τους υποχρεώθηκαν βιαίως να υπογράψουν ότι εγκαταλείπουν οικειοθελώς τις περιουσίες τους. Εκεί εγκαταστάθηκαν άνθρωποι της νομενκλατούρας, αγοράζοντάς τα σε τιμές εξευτελιστικές. Οι ομογενείς μεταφέρθηκαν με ειδικούς συρμούς, που αναζητούσαν οι Αρχές απεγνωσμένα, ώστε να τους ''φορτώσουν'' όλους. Τελικά πληρώνανε οι ίδιοι οι εκτοπισθέντες τη μεταφορά τους (300 ρούβλια το άτομο, ποσό υπέρογκο για την εποχή εκείνη), και ταξιδεύανε χωρίς συνοδεία γιατρών και ασφάλεια».


Διόμισι εκατομμύρια πολίτες στην εξορία
Στο βιβλίο, με τίτλο «Γράφω με δικά μου λόγια;», ο ερευνητής Ιβάν Τζούχα παραθέτει 353 από τις χιλιάδες επιστολές Ελλήνων από τα Γκουλάγκ, που έχει συλλέξει. Έλληνες από πολλά μέρη της αχανούς Σοβιετικής Ένωσης, που σήμερα δεν ζουν, περιγράφουν στα γράμματά τους τα όσα πέρασαν.
Αδιάψευστη μαρτυρία η επιστολή του Λάζαρου Σαϊτανίδη, από τη Σεβαστούπολη, που έστειλε στο γιο του από τα κάτεργα του θανάτου στην περιοχή Κολιμά (Σιβηρία), απ΄όπου δεν επέστρεψε ποτέ. Ο Σαϊτανίδης περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια τις δύσκολες ώρες που περνάει στην εξορία, εκεί όπου είχαν σταλεί συνολικά 2,5 εκατομμύρια Ρώσοι πολίτες από διάφορες εθνικότητες, κατά την περίοδο 1934-1956, για να εργαστούν στα «θανατηφόρα» ορυχεία του χρυσού.
Στα γκουλάγκ της Κολιμά μεταφέρθηκαν και οι περισσότεροι Έλληνες από τους περίπου 3.000, που επέζησαν από την «ελληνική επιχείρηση». Οι κλιματολογικές συνθήκες στην περιοχή (με -50 και -60 βαθμούς Κελσίου το χειμώνα) ήταν αρκετές για να μην επιζήσει κανείς χωρίς θέρμανση και κατάλληλο ρουχισμό, δουλεύοντας στα ορυχεία.
«Απ΄ ότι λένε, δεν άντεξε εκεί κανείς περισσότερο από 3 μήνες», σημειώνει ο κ. Τζούχα.
Ως σήμερα ο Ιβάν Τζούχα έχει συγκεντρώσει τα ονόματα 537 Ελλήνων, που άφησαν την τελευταία τους πνοή στην Κολιμά. Σ΄αυτούς θα αναφερθεί λεπτομερώς στο νέο βιβλίο που ετοιμάζει.
Όπως ανακοίνωσε, φέτος αναμένεται να στηθεί στην Κολιμά και το μνημείο για τους αδικοχαμένους Έλληνες, πλάι σε αυτά των άλλων εθνοτήτων, με πρωτοβουλία της Ομοσπονδίας Ελληνικών Συλλόγων Ρωσίας, υπό την προεδρεία του Ιβάν Σαββίδη.
Ανάμεσα στα γράμματα υπάρχουν και κάποια που απέστειλαν προς την ελληνική πρεσβεία ομογενείς εξόριστοι, ζητώντας βοήθεια που δεν ήρθε ποτέ, άλλα και προς την κεντρική εξουσία της ΕΣΣΔ, ακόμα και προς τον ίδιο τον Στάλιν.
Ο Φεοντόρι Όλεγκ Κονσταντίνοβιτς (Όλεγκ Θεοδωρίδης, του Κωνσταντίνου), από το χωριό Κομάρι της Κριμαίας, γεννηθείς το 1929, γράφει στις 30 Ιουλίου το 1949 γράμμα στον Στάλιν από τα Ουράλια, όπου είχε εξοριστεί, έχοντας περάσει ακόμα και από δίκη, με την κατηγορία για κατασκοπία υπέρ των Γερμανών, κάτι που τελικά δεν αποδείχτηκε.
«Η επιστολή αποτελεί έκφραση λατρείας προς το μεγάλο ηγέτη, καθώς δεν ήθελε ο ομογενής να πιστέψει ότι γνώριζε ο Στάλιν για τα δεινά των Ελλήνων. Η επιστολή, όπως και άλλες παρόμοιες, προφανώς δεν φτάσανε ποτέ στον προορισμό τους», σημειώνει ο κ. Τζούχα. Η επιστολή βρέθηκε στα κρατικά αρχεία της περιοχής Σβερντλόβσκ. Πάντως, η τύχη του Κωνσταντινίδη, που είχε εισαχθεί σε ψυχιατρική κλινική, δεν έχει εξακριβωθεί.
ΣΗΜΕΡΙΝΗ

Η ΡΩΣΙΑ ΥΠΕΡΑΣΠΙΖΕΤΑΙ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΤΗΣ

Αναδημοσίευση από ο Βήμα της Κυριακής, 6 Σεπτεμβρίου 2009

Τι ήταν τελικά το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο; Ηταν η ειρηνική κίνηση ενός ηγέτη, του Στάλιν, που προσπαθούσε να κερδίσει χρόνο; Ηταν μια ανίερη συμμαχία μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν για το μοίρασμα της Πολωνίας και των κρατών της Βαλτικής; Ηταν κάτι άλλο; Εβδομήντα χρόνια μετά την υπογραφή του συμφώνου Μολότοφ- φον Ρίμπεντροπ, ένας νέος πόλεμος βρίσκεται σε εξέλιξη. Είναι ο πόλεμος των ιστορικών αφηγήσεων
για το σύμφωνο. Στον πόλεμο αυτόν πρωταγωνιστούν όχι μόνο οι ιστορικοί και οι ειδικοί του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και οι πολιτικοί. Οι Ρώσοι, που το 1989 είχαν καταδικάσει το σύμφωνο ως «μη συνεπές προς τις αρχές του λενινισμού», επιχειρούν τώρα να το υπερασπιστούν. Σύμφωνα με τη ρωσική αφήγηση, η ευθύνη για το ξέσπασμα του πολέμου βαρύνει την Πολωνία. Το αίτιο ήταν μια πολωνική μηχανορραφία που υποστηρίχθηκε
από τους Βρετανούς, ενώ οι διεκδικήσεις του Χίτλερ επί της Πολωνίας ήταν μετριοπαθείς και κάπως δικαιολογημένες. Σύμφωνα με την πολωνική αφήγηση, η Πολωνία αντιστάθηκε και πολέμησε τους Γερμανούς όσο καμία άλλη χώρα και η Βαρσοβία υπέστη τις μεγαλύτερες καταστροφές από οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Οσο για τη Γερμανία, η ευθύνη για τον πόλεμο ίσως να μη βαρύνει αποκλειστικά τους Γερμανούς.

H Μόσχα επιχειρεί να αποκαταστήσει τη μνήμη του Ιωσήφ Στάλιν και του κόκκινου στρατού που νίκησε τους ναζιστές, με αφορμή την 70ή επέτειο από την υπογραφή του συμφώνου μη επίθεσης των υπουργών Εξωτερικών της τότε Σοβιετικής Ενωσης Βιατσεσλάβ Μιχαήλοβιτς Μολότοφ και του γερμανού ομολόγου του Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ.

Ωστόσο αυτή η εκστρατεία υπέρ του σοβιετικού παρελθόντος υποθηκεύει τις προσπάθειες αναθέρμανσης των σχέσεων της Ρωσίας με τη Δύση αλλά και τους γείτονές της, δηλαδή τις βαλτικές χώρες και την Πολωνία.

Το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο πουυπεγράφη στις 23 Αυγούστου 1939 στη Μόσχα μετετράπη σύντομα σε μια συμφωνία που χώριζε την Ευρώπη σε σφαίρες επιρροής. Η Πολωνία θα χωριζόταν έτσι στη μέση ενώ η Λετονία, η Εσθονία και η Φινλανδία περνούσαν στη σοβιετική σφαίρα επιρροής σύμφωνα με το μυστικό συμπληρωματικό πρωτόκολλο. Το ίδιο κείμενο θεωρήθηκε αργότερα ότι δεν ταίριαζε σε μια αντιιμπεριαλιστική δύναμη όπως η Σοβιετική Ενωση η οποία έπειτα από πενήντα χρόνια ύπαρξης ηρνείτο ουσιαστικά τον εαυτό της. Στις 24 Δεκεμβρίου 1989 το σοβιετικό κοινοβούλιο καταδίκασε το σύμφωνο ως «μη συνεπές με τις αρχές του λενινισμού». Ομως ήταν το ίδιο ψήφισμα που οδήγησε αμέσως μετά στη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης.

Ο Πούτιν έχει καταστήσει σαφές ότι η σημερινή Ρωσία είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη του Γκορμπατσόφ και την Περεστρόικα. Η «πατριωτική ιντελιγκέντσια» υπερασπίζεται ανοικτά το σύμφωνο καθώς αυτό καθυστέρησε την είσοδο της χώρας στον πόλεμο κατά δύο χρόνια. «Ηταν μια ιδιοφυής πρωτοβουλία του Στάλιν διότι ας μην ξεχνάμε ότι μετά τη συνωμοσία του Μονάχου το 1938 η Σοβιετική Ενωση βρέθηκε απομονωμένη από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές δυνάμεις» επισημαίνει ο ρώσος βουλευτής Γιούρι Κβιτσίνσκι. Στο ίδιο πνεύμα και οι εκτιμήσεις ενός πολιτικού αναλυτή που τυγχάνει και εγγονός του τότε υπουργού Εξωτερικών. «Παρά τα λάθη που είχε διαπράξει η σοβιετική ηγεσία (ο Μολότοφ) ποτέ δεν έθεσε υπό αμφισβήτηση το Σύμφωνο» δηλώνει σήμερα ο Βιασετσλάβ Νικόνοφ επικαλούμενος όσα του είχε εξομολογηθεί ο παππούς του.

Το πιο ανησυχητικό είναι ότι η υπεράσπιση του συμφώνου έχει μετατραπεί σε λεκτική επίθεση εναντίον της Πολωνίας και της στάσης που ακολούθησε τότε. «Η Πολωνία θα μπορούσε να είχε αποφύγει τη χιτλερική επίθεση αν δεχόταν να παραχωρήσει την περιοχή του Γκντανσκ συνάπτοντας συμφωνία με τη Γαλλία, τη Βρετανία και τη Σοβιετική Ενωση» εκτιμά ο ιστορικός Πάβελ Ντανίλιν. «Η είσοδος των σοβιετικών στρατευμάτων στις 17 Σεπτεμβρίου δεν ήταν επίθεση αλλά μια επιχείρηση υπεράσπισης του πληθυσμού ενός κράτους το οποίο είχε πάψει να υπάρχει» προσθέτει.

Η προσάρτηση μέρους της Πολωνίας δικαιολογείται απόλυτα από τους σύγχρονους ιστορικούς. «Τα εδάφη που βρίσκονταν στη σοβιετική σφαίρα επιρροής αποτελούσαν μέρος της παλαιάς ρωσικής αυτοκρατορίας » δηλώνει στο κρατικό τηλεοπτικό κανάλι RΤR η ιστορικός Ναταλία Ναροτσίτσκαγια, δηλωμένη θαυμάστρια του Στάλιν.

Διαφορετική είναι η στάση ενός άλλου ιστορικού που επισημαίνει τον κίνδυνο από την υιοθέτηση αυτής της άποψης. «Κάτι τέτοιο δικαιολογεί την προσάρτηση εδαφών γειτονικών χωρών. Με τα σημερινά δεδομένα η λογική των προσκείμενων στο Κρεμλίνο επιστημόνων θα μπορούσε να θέσει υπό αμφισβήτηση την εδαφική ακεραιότητα των κρατών που προήλθαν από τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης» εξηγεί ο Νικίτα Πετρόφ που εργάζεται για λογαριασμό της Μη Κυβερνητικής Οργάνωσης Μemorial.

«Ο κόσμος εξακολουθεί να πιστεύει ότι ο σοβιετικός στρατός εισέβαλε στην Πολωνία το 1939 προς όφελος του πολωνικού λαού. Το ίδιο πιστεύεται και σε ό,τι αφορά την Αμπχαζία και τη Νότια Οσετία» υποστηρίζει ο ρώσος ιστορικός.

Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση το 61% των Ρώσων αγνοεί εντελώς το γεγονός της εισβολής του Κόκκινου Στρατού στην Πολωνία λίγες εβδομάδες μετά την υπογραφή του Συμφώνου.

Μέσα σε αυτό το κλίμα πραγματοποιείται η επίσκεψη του Βλαντίμιρ Πούτιν στη Βαρσοβία για την τελετή μνήμης από την έναρξη του Β Δ Παγκοσμίου Πολέμου 70 χρόνια πριν. Αυτό που περιμένει η ηγεσία της Πολωνίας είναι η αποκατάσταση της μνήμης των 26.000 στρατιωτικών που θανατώθηκαν στο Κατίν της Λευκορωσίας από τη ρωσική μυστική υπηρεσία ΝΚDV, δηλαδή την τότε ΚGΒ. Η Ρωσία η οποία κατά τη σοβιετική περίοδο ισχυριζόταν ότι είχαν εκτελεστεί από τους ναζιστές έχει πλέον παραδεχθεί την ιστορική αλήθεια χωρίς όμως να αποκαταστήσει ηθικά τους δολοφονηθέντες Πολωνούς.

Η σημερινή Ρωσία ζει όμως στον πυρετό του πατριωτισμού, ιδιαίτερα μετά τον πόλεμο του Καυκάσου το καλοκαίρι του 2008. «Το λεξιλόγιο που χρησιμοποιείται από τα μέσα ενημέρωσης θυμίζει ποδόσφαιρο καθώς η Ρωσία περιγράφεται ως σημαντικός παίκτης στην περιοχή. Ομως το σκορ αυτού του παιχνιδιού μετριέται σε ανθρώπινες ζωές και αυτό δεν το λαμβάνει κανείς υπόψη. Αυτό είναι ενδεικτικό της σημερινής Ρωσίας» συμπεραίνει ο κ. Πετρόφ.